Çoxlarımız ən azı bir dəfə əl və ya ayaqlarımızda o tanış “iynə batması”, uyuşma və ya tam hissizlik hissi yaşamışıq. Bəzən bu, sadəcə əlimizin “yatması” kimi keçici və zərərsiz bir vəziyyətdir. Ancaq əl və ayaqlarda keyimə bəzən bədənin ciddi bir problemi siqnal etdiyi haldır — xüsusən də sinir-əzələ xəstəlikləri ilə əlaqəli olduqda.
Bu yazıda keyimənin əslində nə demək olduğunu, onun arxasında dayanan əsas səbəbləri, hansı vəziyyətlərdə dərhal həkimə müraciət etmək lazım olduğunu və müalicəyə necə yanaşıldığını sadə dildə izah edirik.
Keyimə nədir?
Tibbdə keyimə (parestiziya) — bədənin müəyyən bir hissəsində hissin tam və ya qismən itməsi, uyuşma, “iynə batması” və ya “qarışqa gəzməsi” kimi qeyri-adi duyğulardır. Bu hiss ən çox əllərdə, barmaqlarda, ayaqlarda və ya ayaq pəncələrində özünü göstərir.
Keyimə öz başına bir xəstəlik deyil — o, bir əlamətdir. Yəni keyimə həmişə nə isə bir səbəbin nəticəsidir: ya bir sinir sıxılır, ya zədələnir, ya da o sinirə gedən qan axını pozulur. Buna görə keyimənin müalicəsi onu yaradan əsl səbəbin tapılmasından başlayır.
Əl və ayaqlarda keyimənin əsas səbəbləri
Keyimənin onlarla səbəbi var — keçici və zərərsiz olanlardan tutmuş ciddi tibbi diqqət tələb edənlərə qədər. Ən çox rast gəlinənləri nəzərdən keçirək.
1. Sinirə təzyiq və yanlış duruş
Ən çox yayılmış və ən zərərsiz səbəbdir. Uzun müddət bir vəziyyətdə oturanda, qolunuzun altında yatanda və ya ayaqlarınızı çarpaz tutanda sinirə təzyiq düşür və o nahiyə “yatır”. Bu cür keyimə adətən vəziyyəti dəyişdikdən bir neçə dəqiqə sonra tam keçir və narahatlıq yaratmır.
2. Bilək kanalı sindromu
Əgər keyimə əsasən baş barmaq, şəhadət və orta barmaqda hiss olunursa və xüsusilə gecələr artırsa, bu, bilək kanalı sindromuna işarə ola bilər. Bu vəziyyət bilək nahiyəsindən keçən medial sinirin sıxılması nəticəsində yaranır və kompüterlə uzun işləyən, əli ilə təkrarlanan hərəkətlər edən insanlarda daha çox görülür.
3. Şəkərli diabet və diabetik neyropatiya
Uzun müddət yüksək qan şəkəri sinirləri zədələyir — buna diabetik neyropatiya deyilir. Bu, ayaqlarda keyimənin ən çox yayılmış səbəblərindən biridir. Adətən simmetrik olur: hər iki ayaqdan, barmaqlardan başlayıb yuxarıya doğru yayılır (“corab” tipli yayılma). Diabeti olan və ya şəkər səviyyəsini bilməyən hər kəs üçün bu, ciddi xəbərdarlıq əlamətidir.
4. B12 vitamini çatışmazlığı
B12 vitamini sinir sisteminin sağlam işləməsi üçün vacibdir. Onun çatışmazlığı əl və ayaqlarda keyimə, yorğunluq, yaddaş problemləri və müvazinət pozğunluğu yarada bilər. Bu səbəb xüsusilə bitki əsaslı qidalananlarda, mədə əməliyyatı keçirənlərdə və yaşlılarda çox rast gəlinir və adi qan analizi ilə asanlıqla aşkar olunur.
5. Onurğa problemləri və disk yırtığı
Bel və boyun nahiyəsindəki onurğa disklərinin yırtılması (disk hernisi) sinir köklərinə təzyiq edərək keyimə yarada bilər. Boyun problemləri əllərə, bel problemləri isə ayaqlara doğru yayılan keyimə və ağrı verir. Bu tip keyimə adətən bir tərəfdə daha güclü olur və müəyyən hərəkətlərlə artır.
6. Qan dövranı pozğunluqları
Sinirlərə gedən qan axını azalanda da keyimə yaranır. Periferik arteriya xəstəliyi, damar daralması və ya soyuğa həssaslıq (Reyno sindromu) əl və ayaqlarda soyuqluq, rəng dəyişməsi və keyimə ilə müşayiət oluna bilər.
7. Sinir-əzələ xəstəlikləri
Bir sıra sinir-əzələ xəstəlikləri keyimənin daha ciddi səbəbləri sırasındadır. Bunlara periferik neyropatiya (periferik sinirlərin geniş zədələnməsi), dağınıq skleroz (mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsi) və autoimmun sinir xəstəlikləri daxildir. Bu hallarda keyimə tək başına gəlmir — ona əzələ zəifliyi, koordinasiya pozğunluğu, görmə problemləri və ya yerimə çətinliyi əlavə oluna bilər. Məhz buna görə davamlı və ya yayılan keyimə mütləq nevroloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
8. Digər səbəblər
Keyiməyə qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi (hipotireoz), bəzi dərmanların (xüsusən kimyəvi terapiya preparatlarının) yan təsiri, spirtli içkilərin həddən artıq istifadəsi, infeksiyalar və hətta güclü təşviş və sürətli nəfəs alma (panik atak) da səbəb ola bilər.
“Sinir-əzələ xəstəlikləri” ilə keyimənin əlaqəsi
Sinir-əzələ xəstəlikləri — sinirlər, əzələlər və onların qovşağını əhatə edən geniş bir xəstəlik qrupudur. Keyimə bu qrupun ən erkən və ən çox gözardı edilən əlamətlərindən biridir.
Sadə keyimə ilə sinir-əzələ xəstəliyinə bağlı keyiməni ayırd etməyə kömək edən bəzi fərqlər:
- Sadə keyimə: qısa müddətlidir, vəziyyət dəyişdikdə keçir, yalnız bir nahiyədə olur, başqa əlamət yoxdur.
- Narahatlıq doğuran keyimə: davamlıdır və ya tez-tez təkrarlanır, getdikcə yayılır, əzələ zəifliyi və ya koordinasiya itkisi ilə müşayiət olunur, müalicəsiz keçmir.
İkinci qrupdan olan əlamətlər varsa, problemin yalnız səthi yox, sinir sisteminin daha dərin səviyyəsində olma ehtimalı yüksəkdir.
Nə vaxt təcili həkimə müraciət etmək lazımdır?
Bəzi hallarda keyimə təxirə salına bilməyən təcili vəziyyətdir. Aşağıdakı əlamətlərdən biri varsa, dərhal təcili tibbi yardım çağırın:
- Bədənin bir tərəfində qəfil keyimə — xüsusən üz, qol və ayaqda eyni vaxtda. Bu, insult (beyin qan dövranının pozulması) əlaməti ola bilər.
- Nitqin pozulması, üzün bir tərəfinin sallanması, müvazinət itkisi — bunlar insultun klassik əlamətləridir və hər dəqiqə qiymətlidir.
- Baş və ya onurğa zədəsindən sonra başlayan keyimə.
- Sidik və ya nəcis ifrazına nəzarətin itməsi ilə müşayiət olunan keyimə.
- Sürətlə yayılan və ya güclü əzələ zəifliyi ilə gələn keyimə.
Təxirə salına bilən, lakin yenə də həkim müayinəsi tələb edən hallar:
- Keyimə bir neçə gündən çox davam edirsə;
- Tez-tez təkrarlanırsa;
- Heç bir aydın səbəb yoxdursa (məsələn, əli sıxmamısınızsa);
- Diabetiniz varsa və ayaqlarınızda keyimə hiss edirsinizsə.
Diaqnoz necə qoyulur?
Keyimənin səbəbini tapmaq üçün həkim əvvəlcə şikayətlərinizi və xəstəlik tarixçənizi öyrənir, sonra isə tələb olunarsa əlavə müayinələr təyin edir. Bunlara aşağıdakılar daxil ola bilər:
- Qan analizləri (şəkər səviyyəsi, B12 vitamini, qalxanabənzər vəzi hormonları);
- Sinir keçiriciliyinin yoxlanması (elektroneyromioqrafiya — ENMG);
- Onurğa və ya beyin görüntüləmə müayinələri (MRT, KT);
- Nevroloji müayinə.
Düzgün diaqnoz qoyulması müalicənin müvəffəqiyyəti üçün ən vacib mərhələdir, çünki keyimənin müalicəsi onu yaradan səbəbə görə tamamilə fərqlənir.
Müalicəyə yanaşma
Keyimənin müalicəsi onun səbəbindən asılıdır:
- Diabetik neyropatiya zamanı qan şəkərinə nəzarət əsasdır;
- B12 çatışmazlığı vitamin əlavələri ilə aradan qaldırılır;
- Bilək kanalı sindromu istirahət, xüsusi bandaj, fizioterapiya və ya ağır hallarda cərrahi müdaxilə ilə müalicə olunur;
- Onurğa problemləri fizioterapiya, dərman və ya cərrahiyyə tələb edə bilər;
- Sinir-əzələ xəstəlikləri isə nevroloqun nəzarəti altında uzunmüddətli, fərdi yanaşma ilə idarə olunur.
Heç bir halda keyiməni özünüz dərmanla müalicə etməyə çalışmayın — düzgün təyin olunmayan müalicə əsl problemi gizlədə və vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
Keyimənin qarşısını almaq üçün məsləhətlər
- Uzun müddət eyni vəziyyətdə oturmayın, müntəzəm fasilələr verin;
- Düzgün duruşa diqqət edin, xüsusən kompüter arxasında işləyirsinizsə;
- Tarazlı qidalanın və B qrupu vitaminlərini kifayət qədər qəbul edin;
- Qan şəkərinizə və qan təzyiqinizə nəzarət edin;
- Müntəzəm fiziki fəaliyyət qan dövranını yaxşılaşdırır;
- Spirtli içkilərin istifadəsini məhdudlaşdırın.
Tez-tez verilən suallar
Əl və ayaqlarda keyimə təhlükəlidirmi? Çox vaxt keyimə keçici və zərərsizdir. Ancaq davamlı, təkrarlanan və ya əzələ zəifliyi ilə müşayiət olunan keyimə ciddi səbəbə işarə edə bilər və mütləq həkimə göstərilməlidir.
Hansı həkimə müraciət etməliyəm? Keyimə ilə bağlı ilk müraciət ünvanı adətən nevroloqdur. Diabet şübhəsi varsa, endokrinoloq da prosesə qoşula bilər.
Keyimə öz-özünə keçə bilərmi? Sinirə müvəqqəti təzyiqdən yaranan keyimə bir neçə dəqiqə içində öz-özünə keçir. Lakin altında xəstəlik dayanan keyimə müalicə olunmadan keçmir.
Gecələr əllərin keyiməsi nə deməkdir? Gecələr, xüsusən baş barmaq nahiyəsində artan keyimə çox vaxt bilək kanalı sindromuna işarədir. Bu, müayinə tələb edən bir vəziyyətdir.
B12 vitamini çatışmazlığı keyiməyə səbəb olurmu? Bəli. B12 sinir sağlamlığı üçün vacibdir və onun çatışmazlığı əl və ayaqlarda keyimənin geniş yayılmış, lakin asanlıqla müalicə oluna bilən səbəblərindəndir.
Əl və ayaqlarda keyimə bəzən sadəcə bir neçə dəqiqəlik narahatlıqdır, bəzən isə bədənin ciddi bir siqnalıdır. Əsas məsələ — keçici və davamlı keyiməni ayırd etmək və lazım olduqda gecikmədən mütəxəssisə müraciət etməkdir. Xüsusən qəfil, bir tərəfli və ya əzələ zəifliyi ilə gələn keyimə zamanı vaxt itirmək olmaz.
Əgər siz və ya yaxınlarınız davamlı keyimədən narahatdırsınızsa, mütəxəssis nevroloq müayinəsi ən doğru addımdır. Vaxtında qoyulan diaqnoz çox vaxt sadə müalicə ilə tam nəticə verir.