Diabet diaqnozu qoyulanda çoxumuzun ağlına ilk gələn qan şəkəri, qidalanma və dərmandır. Amma az adam bilir ki, uzun müddət nəzarətdə saxlanılmayan yüksək qan şəkəri sinir sisteminə də sakitcə, tədricən zərər verə bilər. Bu zərər çox vaxt illər boyu heç bir əlamət vermədən inkişaf edir və yalnız kifayət qədər irəlilədikdə hiss olunur.
Gəlin bu prosesin necə baş verdiyinə, hansı əlamətlərlə özünü göstərdiyinə və onu necə qarşısını almaq olduğuna sadə dildə baxaq.
Şəkər sinirlərə niyə zərər verir?
Sinirlər düzgün işləmək üçün daim oksigen və qida maddəsi ilə təmin olunmalıdır, bu da kiçik qan damarları vasitəsilə həyata keçirilir. Qanda şəkər səviyyəsi uzun müddət yüksək qaldıqda, bu kiçik damarların divarları zədələnir və qalınlaşır, nəticədə onlardan keçən qan axını azalır.
Sinirlər kifayət qədər qan almadıqda, onların funksiyası tədricən pozulur. Əlavə olaraq, yüksək şəkər səviyyəsi sinir liflərinin ətrafındakı qoruyucu təbəqəyə də birbaşa zərər verə bilər — bu, siqnalların düzgün ötürülməsini çətinləşdirir.
Bu prosesə tibbdə diabetik nevropatiya deyilir və diabetin ən geniş yayılmış ağırlaşmalarından biri sayılır.
Diabet hansı sinir növlərinə təsir edir?
Zərər bir neçə fərqli formada özünü göstərə bilər:
Periferik nevropatiya: Ən çox rast gəlinən formadır. Adətən ayaqlardan başlayır və tədricən yuxarı — bəzən əllərə doğru yayılır. Keyləşmə, sızıltı, yanma hissi və ya ağrıya həssaslığın azalması ilə müşayiət olunur.
Avtonom nevropatiya: Ürək ritmi, həzm, sidik-cinsiyyət sistemi kimi istəmsiz funksiyaları idarə edən sinirlərə təsir edir. Nəticədə həzm problemləri, qan təzyiqinin qəfil dəyişməsi və ya ürək döyüntüsündə nizamsızlıq yarana bilər.
Proksimal nevropatiya: Nisbətən az rast gəlinir. Bud, omba və ya sağrı nahiyəsində qəfil, güclü ağrı və əzələ zəifliyi ilə özünü göstərir.
Fokal nevropatiya: Konkret bir sinirin qəfil zədələnməsidir — məsələn, üzün bir tərəfində zəiflik və ya gözdə ikiqat görmə şəklində ola bilər. Adətən müvəqqətidir.
Ən çox rast gəlinən əlamətlər hansılardır?
Diqqət etməyə dəyər məqam budur ki, bu əlamətlər çox vaxt yavaş-yavaş, ayaq barmaqlarından başlayaraq yaranır: keyləşmə və ya “iynə batması” hissi, yanma və ya sancı xarakterli ağrı (xüsusilə gecələr güclənir), toxunuşa, temperatura və ya ağrıya həssaslığın azalması, əzələ zəifliyi və tarazlıq itkisi, ayaqda yaraların gec sağalması.
Həssaslığın azalması xüsusilə təhlükəlidir, çünki insan ayağındakı kiçik zədəni, sıyrığı və ya yaranı hiss etmədən vaxtında müalicə etmir — bu da ciddi infeksiya riskini artırır.
Zərərin qarşısını necə almaq olar?
Yaxşı xəbər budur ki, sinir zədələnməsinin böyük hissəsi qarşısı alına bilən bir prosesdir:
Qan şəkərini həkimin təyin etdiyi hədəflər daxilində saxlamaq ən əsas addımdır — bu, sinir zədələnməsinin başlamasını və irəliləməsini əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlada bilər. Qan təzyiqi və xolesterolu da nəzarətdə saxlamaq lazımdır, çünki onlar da damarlara əlavə yük yaradır. Ayaqları hər gün yoxlamaq, kiçik zədə və ya dəyişikliyi vaxtında görmək vacibdir. Siqareti tərgitmək damarların vəziyyətini birbaşa yaxşılaşdırır. Müntəzəm fiziki hərəkət qan dövranını dəstəkləyir və ümumi vəziyyətə müsbət təsir edir.
Nə zaman həkimə müraciət etməli?
Bu əlamətlər müşahidə olunduqda gecikmədən nevroloq və ya endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır: ayaqlarda davamlı keyləşmə, sızıltı və ya yanma hissi, ayaqda ağrıya baxmayaraq hiss olunmayan yara və ya zədə, əzələ zəifliyi və ya tarazlıqda qəfil pozulma, ürək döyüntüsündə nizamsızlıq və ya qan təzyiqində qəfil dəyişikliklər, üzdə qəfil zəiflik və ya gözdə ikiqat görmə.
Diabeti olan hər kəsə, hətta heç bir şikayət olmasa belə, ildə bir dəfə sinir funksiyasının yoxlanılması tövsiyə olunur — erkən aşkarlanma zərərin dayandırılması üçün ən effektiv yoldur.
Sizi maraqlandıra bilər
Diabetik nevropatiya tam sağala bilərmi? Erkən mərhələdə qan şəkərinin sıx nəzarətdə saxlanılması zərərin irəliləməsini dayandıra və simptomları yüngülləşdirə bilər, amma tam bərpa hər zaman mümkün olmur — buna görə erkən müdaxilə önəmlidir.
Yalnız 1-ci tip, yoxsa 2-ci tip diabetdə də risk varmı? Hər iki tip diabetdə risk mövcuddur, xəstəliyin müddəti və qan şəkərinin nə dərəcədə nəzarətdə saxlandığı əsas amillərdir.
Ayaq baxımı niyə bu qədər vurğulanır? Çünki həssaslığın azalması səbəbindən kiçik yaralar gec fərq edilir və müalicə olunmadıqda ciddi infeksiyaya, hətta amputasiyaya qədər gedib çıxa bilər.
Ağrı kəsicilər simptomları yüngülləşdirə bilərmi? Bəzi hallarda həkim xüsusi dərmanlar təyin edə bilər, amma bu, əsas problemi — yüksək qan şəkərini — həll etmir, sadəcə simptomu idarə edir.