Multipl skleroz (MS) haqqında eşidəndə çoxumuzun ağlına ilk növbədə “nadir, tam anlaşılmaz bir xəstəlik” gəlir. Əslində isə MS dünyada gənc yaşlı insanlarda ən çox rast gəlinən nevroloji xəstəliklərdən biridir və kimlərin risk qrupunda olduğu barədə kifayət qədər aydın məlumat mövcuddur.
Multipl skleroz nədir?
MS — bədənin öz immun sisteminin sinir liflərini əhatə edən mielin qişasına hücum etdiyi autoimmun xəstəlikdir. Mielin sinir siqnallarının sürətli ötürülməsini təmin edir; o zədələndikdə beyin ilə bədən arasındakı “rabitə” pozulur və nəticədə hərəkət, görmə, hissiyyat kimi funksiyalarda müxtəlif problemlər yaranır.
MS-in gedişatı hər pasiyentdə fərqlidir — bəzilərində tutma-remissiya formasında (əlamətlər gəlib-gedir), bəzilərində isə tədricən proqressiv şəkildə inkişaf edir.
Kimlərdə daha çox rast gəlinir?
Yaş: MS adətən 20-40 yaş aralığında diaqnoz qoyulur. Bu, xəstəliyi “yaşlı insan xəstəliyi” kimi görünən bir çox digər nevroloji vəziyyətdən fərqləndirir — MS məhz həyatın ən aktiv dövründə ortaya çıxır.
Cins: Qadınlarda kişilərə nisbətən 2-3 dəfə daha çox rast gəlinir. Bunun dəqiq səbəbi tam aydın olmasa da, hormonal amillərin rol oynadığı düşünülür.
Coğrafi mövqe: MS ekvatordan uzaqlaşdıqca daha çox rast gəlinir — yəni şimal və cənub enliklərində yaşayan əhalidə tezlik daha yüksəkdir. Bu əlaqə günəş işığı və D vitamini səviyyəsi ilə bağlanır.
Genetika: MS birbaşa irsi keçən xəstəlik deyil, lakin ailəsində MS olan şəxslərdə risk ümumi əhaliyə nisbətən bir qədər yüksəkdir. Bu, tək bir genin deyil, bir neçə genetik amilin birgə təsiri ilə izah olunur.
İrq və etnik mənsubiyyət: Şimali Avropa mənşəli insanlarda MS digər etnik qruplara nisbətən daha çox rast gəlinir, baxmayaraq ki, xəstəlik istənilən irqdə müşahidə oluna bilər.
Riski artıran digər amillər Yaş, cins və coğrafiya kimi dəyişməyən amillərdən əlavə, bəzi həyat tərzi və ətraf mühit amilləri də MS riski ilə əlaqələndirilir:
Siqaret çəkmək — MS riskini artıran və xəstəliyin gedişatını sürətləndirən əsas dəyişdirilə bilən amillərdən biridir. D vitamini çatışmazlığı — az günəş işığı alan bölgələrdə yaşayanlarda daha çox müşahidə olunur. Epstein-Barr virusu — keçirilmiş infeksiyanın MS riski ilə əlaqəsi son illərdə aparılan tədqiqatlarda daha aydın şəkildə göstərilib. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə piylənmə — bəzi tədqiqatlarda risk amili kimi qeyd olunur.
Vacib qeyd: bu amillərdən birinə və ya bir neçəsinə sahib olmaq MS-ə yaxalanacağınız demək deyil — bunlar statistik risk amilləridir, qəti proqnoz vasitəsi deyil.
İlk əlamətlər hansılardır? MS-in əlamətləri sinir sisteminin hansı hissəsinin təsirləndiyindən asılı olaraq çox müxtəlif ola bilər. Ən çox rast gəlinən ilk əlamətlər bunlardır: bir gözdə görmənin bulanıqlaşması və ya ağrılı görmə itkisi, əl və ya ayaqda uyuşma və ya “iynə batması” hissi, əzələ zəifliyi və ya yorğunluq, tarazlıq və koordinasiya problemləri, əzələ spazmları.
Bu əlamətlərin ortaq xüsusiyyəti onların epizodik olmasıdır — yəni ortaya çıxır, bir müddət davam edir, sonra tamamilə və ya qismən geri çəkilir.
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
Bir gözdə qəfil görmə bulanıqlığı və ya ağrı yaranıbsa; Əl və ya ayaqda izah olunmayan uyuşma, zəiflik bir neçə gündür davam edirsə; Tarazlıq və ya koordinasiya problemi təkrarlanırsa; Bu əlamətlər gəlib-gedirsə, yəni müəyyən müddət sonra özbaşına yaxşılaşıb, sonra yenidən qayıdırsa.
Diaqnoz necə qoyulur?
MS diaqnozu üçün tək bir test yoxdur — həkim klinik əlamətləri, beyin və onurğa beyni MRT-sini, bəzi hallarda onurğa mayesinin analizini (bel punksiyası) birlikdə qiymətləndirir. Diaqnoz prosesi bir neçə mərhələ tələb edə bilər, çünki MS-ə bənzəyən əlamətlər başqa xəstəliklərdə də rast gəlinə bilər.
Müalicəyə yanaşma MS tam sağalmayan, lakin müasir müalicə üsulları ilə uğurla idarə oluna bilən xəstəlikdir. Xəstəliyi modifikasiya edən dərmanlar tutmaların tezliyini və şiddətini azaltmağa kömək edir, fizioterapiya isə hərəkət funksiyalarının qorunmasında mühüm rol oynayır. Erkən diaqnoz və müalicəyə erkən başlamaq uzunmüddətli perspektivi əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.
Tez-tez verilən suallar:
MS yoluxucu xəstəlikdir? Xeyr. MS autoimmun xəstəlikdir, bir insandan digərinə keçmir.
MS həmişə əlilliklə nəticələnir? Xeyr. Müasir müalicə ilə bir çox pasiyent uzun illər aktiv və müstəqil həyat sürür.
Kişilərdə MS daha ağır keçirmi? Bəzi tədqiqatlar kişilərdə gedişatın bir qədər daha sürətli proqressiv ola biləcəyinə işarə edir, lakin bu fərdi hallarda dəyişir.
Uşaqlarda MS olurmu? Nadir hallarda bəli, uşaqlıq dövründə diaqnoz qoyulan MS halları da mövcuddur.
Multipl skleroz kiminsə həyatının ən aktiv dövründə, çox vaxt gözlənilmədən ortaya çıxan bir xəstəlikdir. Risk amillərini bilmək diaqnozu qabaqcadan görmək demək olmasa da, ilk əlamətləri vaxtında tanımaq və həkimə müraciət etmək xəstəliyin gedişatını idarə etməkdə həlledici rol oynayır.
Əgər özünüzdə və ya yaxınınızda yuxarıda qeyd olunan əlamətlər müşahidə olunursa, mütəxəssis nevroloq müayinəsi ən doğru addımdır.